Ota-ona va farzandlar
Tasavvur qiling, bir oilada bir nechta farzand bor. Ota-ona barcha farzandlariga bir xil mehr koʻrsatishi, ularning har biriga birdek sharoit yaratib berishi shart emasmi? Davlat — bizning umumiy uyimiz, biz esa uning teng huquqli fuqarolarimiz.
Soliq toʻlashda “kim koʻproq ovoz toʻplaydi?” degan shart yoʻq, hamma oʻz majburiyatini birdek bajaradi (QQS, daromad soligʻi va h.k.). Shunday ekan, asosiy ehtiyojlar uchun ajratiladigan mablagʻlar “lotereya” predmeti boʻlmasligi kerak.
”Bozor” va sun’iy poyga
Bugungi kunda jarayon afsuski adolatli raqobatdan uzoqlashib, oʻziga xos “ovoz bozori”ga aylandi. Buni inkor etib boʻlmaydigan bir qancha omillar isbotlab turibdi:
- Ovozlarning moddiy qadriyati: Bugun bitta ovoz — bir litr yogʻ, bitta “Kola” yoki ma’lum miqdordagi naqd pul evaziga sotib olinmoqda.Open budget endi chiqgan paytida hatto bir dona ruchkaga ovoz yigʻilgan
- Majburiy limitlar: Loyiha yutib chiqishini istagan rahbarlar oʻz xodimlariga yoki fuqarolarga “faloncha ovoz yigʻib berasan” degan majburiy limitlar qoʻymoqda. Bu esa inson huquqlarining qoʻpol ravishda buzilishidir.
- “Ovoz yigʻuvchi” guruhlar: Bozorda yangi — “qoʻshtirnoq ichidagi” tadbirkorlar guruhi shakllandi. Ular ma’lum mablagʻ evaziga loyiha uchun yetarli ovozni yigʻib berishni kafolatlashadi. Ularning “ov maydoni” esa asosan aholi gavjum boʻgan joylar: bozor atrofi, institut va universitetlardir.
Bu qanchalik adolatli?
Endi oʻzingiz oʻylang, moddiy manfaat yoki majburlov evaziga yigʻilgan ovozlar ortida haqiqiy ijtimoiy ehtiyoj turadimi?
Chekka qishloqdagi, internetdan foydalanish tugul internet mavjud boʻlmagan hududlar, “ovoz sotib olishga” puli yoʻq, lekin yoʻli abgor boʻlgan mahalla aholisining aybi nima? Ular ham xuddi markazdagi faollar kabi soliq toʻlovchi emasmi?
Tizim kim uchun?
Shu oʻrinda bir savol tugʻiladi: Aslida aholi davlat yaratgan tizimlarga moslashishi kerakmi yoki tizim aholining real holatiga moslashishi kerakmi?
Agar tizim odamlarni ovoragarchilikka, majburlashga yoki oʻz ehtiyoji uchun “ovoz sotib olishga” majbur qilayotgan boʻlsa, demak u tizim xalqqa xizmat qilmayapti. Mukammal tizim — bu fuqaro qiynalmasdan, hech qanday poygalarsiz oʻz haq-huquqidan foydalana oladigan muhitdir.
”Ovoz berish shartmi?”
Aslida, keling, masalaga ochiq qaraylik: Davlat oʻz fuqarolariga ichimlik suvi yetkazib berishi, abgor yoʻllarni ta’mirlashi yoki elektr ta’minotini yoʻlga qoʻyishi uchun bizdan ovoz soʻrashi shartmi? Yoʻq, shart emas va boʻlmasligi kerak. Chunki:
- Majburiyat: Bu xizmatlar davlatning funksional vazifasidir.
- Oldindan toʻlov: Biz bu xizmatlar uchun soliqlarni (QQS, daromad soligʻi, aksiz) allaqachon toʻlab qoʻyganmiz. Soliqni toʻlashda bizdan ovoz soʻralmaganidek, uning qaytimi boʻlgan infratuzilmada ham bizdan “poyga” talab qilinishi mantiqqa zid.
“Open budget” — bu qoʻshimcha qulayliklar (masalan, bogʻ yaratish, kutubxona qurish, sport maydonchasi) uchun yaxshi instrument boʻlishi mumkin. Lekin suv, gaz va yoʻl kabi fundamental ehtiyojlar hech qanday ovozlarsiz, shunchaki fuqaro boʻlganimiz uchun ta’minlanishi shart.
“Open budget” odamlarni birlashtirishi kerak boʻlgan vositadan — odamlarni charchatadigan va majburlaydigan tizimga aylanib qolmadimi?